Czym jest dywan orientalny: definicja, regiony i rodzaje węzłów

Określenie „dywan orientalny” funkcjonuje w handlu bardzo szeroko. Warto wiedzieć, co je porządkuje, bo bez tego trudno porównywać cokolwiek poza ceną.

Obszar

Tradycyjnie mówi się o pasie ciągnącym się od Anatolii przez Kaukaz, Iran i Azję Środkową aż po Indie i Chiny. W każdym z tych obszarów wykształciły się odrębne szkoły wzornicze, kolorystyki i konwencje kompozycyjne.

Główne obszary i ich cechy

Obszar	Charakterystyka wzoru
Anatolia (Turcja)	Geometria, kanciaste medaliony, mocne kontrasty, częsty motyw mihrab.
Persja (Iran)	Wzory roślinne, płynne linie, rozbudowane medaliony i bordiury.
Kaukaz	Bardzo geometryczne, żywe kolory, kompozycje z kilku dużych medalionów.
Azja Środkowa	Powtarzalne siatki motywu gül, dominacja czerwieni i brązów.
Indie i Pakistan	Wzory czerpiące z tradycji perskiej, często w jaśniejszej palecie.
Chiny	Motywy symboliczne, otwarte pola, wyraźnie odmienna paleta.

Dwa rodzaje węzła

Podstawowa różnica techniczna między szkołami leży w sposobie wiązania runa na osnowie.

Węzeł turecki, symetryczny

Pęczek obejmuje dwie nici osnowy jednakowo z obu stron. Daje runo mocniejsze i bardziej odporne, ale mniej precyzyjne w oddawaniu wygiętych linii. Stosowany w Anatolii i na Kaukazie.

Węzeł perski, asymetryczny

Pęczek okrąża jedną nić i przechodzi pod drugą. Pozwala uzyskać większą gęstość i płynniejszy rysunek, dlatego stosuje się go we wzorach roślinnych.

Oba rodzaje są trwałe. Wybór wynikał historycznie z tradycji warsztatu i z rodzaju wzoru, a nie z jakości.

Trzy typy wyrobów

1. Miejskie. Wykonywane w warsztatach, na podstawie przygotowanego rysunku, przez wykwalifikowanych tkaczy. Wysoka gęstość, płynne linie, powtarzalna kompozycja.
2. Wiejskie. Tkane w domach, według wzorów przekazywanych w rodzinie. Kompozycja swobodniejsza, rysunek bardziej geometryczny, częstsze nieregularności.
3. Koczownicze. Wykonywane na prostych, przenośnych krosnach. Formaty mniejsze, wzory najbardziej uproszczone, wełna często z własnych stad.

Dywany z runem i bez

Osobną grupą są kilimy, czyli wyroby tkane płasko, bez runa. Wzór powstaje wyłącznie z przeplotu, dywan jest cienki, lekki i dwustronny. To inny wyrób niż dywan wiązany, choć pochodzi z tych samych obszarów.

Jak ocenić konkretny egzemplarz przed zakupem, opisujemy w tekście jak ocenić dywan orientalny.

Rozmiary tradycyjne i ich nazwy

W handlu dywanami orientalnymi funkcjonują nazwy formatów wywodzące się z tradycyjnych zastosowań. Warto je znać, bo pojawiają się w opisach i katalogach.

Tradycyjne formaty

Nazwa	Przybliżony wymiar	Pierwotne zastosowanie
Dywan modlitewny	ok. 90 × 150 cm	Wzór kierunkowy z motywem łuku
Format przyłóżkowy	ok. 80 × 200 cm	Wąski pas przy posłaniu
Format dywanowy	ok. 200 × 300 cm	Centralna część pomieszczenia
Kelej	wąski i bardzo długi	Boki pomieszczenia w układzie tradycyjnym
Kenare	wąski pas	Uzupełnienie układu wielodywanowego

Układ tradycyjny zakładał kilka dywanów o różnych formatach tworzących całość, a nie jeden duży pośrodku pokoju. Stąd biorą się nietypowe proporcje niektórych wyrobów, które w polskim mieszkaniu bywają trudne do wykorzystania.

Co oznacza nazwa miejscowości w opisie

Nazwy w rodzaju Tabriz, Kaszan czy Uszak wskazują szkołę wzorniczą i technikę charakterystyczną dla danego ośrodka, a nie miejsce wykonania konkretnego egzemplarza. Ten sam rysunek tka się dziś w wielu krajach, także maszynowo.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się węzeł turecki od perskiego?

Turecki jest symetryczny i obejmuje dwie nici osnowy jednakowo, dając runo mocniejsze. Perski jest asymetryczny, pozwala na większą gęstość i płynniejszy rysunek, dlatego używa się go we wzorach roślinnych.

Czy dywan perski musi pochodzić z Iranu?

W ofercie handlowej określenie to opisuje najczęściej szkołę wzorniczą, a nie kraj wykonania. Miejsce produkcji sprawdzisz wyłącznie na metce przyszytej do spodu.

Czy kilim to dywan orientalny?

Pochodzi z tych samych obszarów, ale to inny wyrób: tkany płasko, bez runa, cienki i dwustronny. Wzór powstaje wyłącznie z przeplotu.