Motywy w dywanach anatolijskich: krótki słownik wzorów

Znajomość kilku nazw zmienia sposób patrzenia na dywan. Zamiast ogólnego wrażenia widzisz strukturę, a to ułatwia porównywanie wyrobów i rozmowę o nich.

Budowa kompozycji

Klasyczny dywan anatolijski dzieli się na dwie strefy. Pole środkowe zawiera główny motyw albo powtarzalną siatkę. Bordiura to obramowanie złożone zwykle z kilku pasów o różnej szerokości: szerokiego pasa głównego i węższych pasów pomocniczych po obu jego stronach.

Najczęstsze motywy

Medalion

Centralny ornament w polu środkowym, owalny, gwiaździsty albo wielolistny. Porządkuje kompozycję i wyznacza środek. W dywanach tureckich bywa kanciasty i bardziej geometryczny niż w perskich.

Mihrab

Motyw łuku, nawiązujący do niszy modlitewnej w meczecie. Występuje w dywanach modlitewnych, zwykle w formatach niewielkich, o wymiarach zbliżonych do jednego metra na półtora. Wzór jest kierunkowy: ma górę i dół.

Boteh

Kropla z zagiętym czubkiem. Ten sam motyw trafił w dziewiętnastym wieku do szkockiego miasta Paisley i stamtąd wzięła się jego europejska nazwa. W dywanach występuje w powtarzalnych rzędach.

Gül

Ośmioboczny lub rombowy medalion powtarzany w regularnej siatce, charakterystyczny dla dywanów turkmeńskich. Nazwa oznacza kwiat lub różę.

Herati

Siatka rombów, w których wnętrzu umieszczono rozetę, otoczoną wygiętymi liśćmi. Jeden z najczęściej powtarzanych wzorów wypełniających pole środkowe.

Drzewo życia

Motyw kierunkowy, rosnący od dolnej krawędzi ku górze. Występuje zarówno w dywanach modlitewnych, jak i w kompozycjach ozdobnych.

Wzory geometryczne i roślinne

Kolory i ich tradycyjne źródła

W wyrobach tradycyjnych barwniki pochodziły z roślin i minerałów. Marzanna dawała czerwień, indygo błękit, rezeda i skórki orzecha żółcienie i brązy. Barwienie roślinne nigdy nie jest idealnie równomierne, stąd poziome pasy o nieco innym natężeniu koloru, nazywane abrasz.

Po co to wiedzieć przy zakupie

1. Wzór kierunkowy, taki jak mihrab czy drzewo życia, ma górę i dół. Trzeba to uwzględnić przy układaniu.
2. Wzór z wyraźnym medalionem wymaga miejsca, w którym środek nie zostanie zasłonięty stolikiem.
3. Wzór powtarzalny, na przykład herati albo boteh, znosi dowolne przycięcie kompozycji meblami.
4. Uproszczona bordiura i motywy przycięte przy krawędzi to sygnał o oszczędnościach w wykonaniu.

Historię samego wyrobu tureckiego opisujemy w tekście dywany tureckie.

Symbolika: co warto wiedzieć, a czego nie nadinterpretować

Motywom dywanowym przypisuje się rozmaite znaczenia, powtarzane potem w opisach handlowych. Część z nich ma oparcie w badaniach etnograficznych, część została dopisana później na potrzeby sprzedaży.

• Znaczenia motywów bywają lokalne i różnią się między regionami, więc jedna uniwersalna lista nie istnieje.
• Wiele wzorów przeszło z tkanin użytkowych do produkcji przemysłowej, tracąc pierwotny kontekst.
• Powtarzalne motywy geometryczne wynikały często z ograniczeń technicznych krosna, a nie z symboliki.
• W dywanach tkanych dziś maszynowo wzór jest cytatem stylistycznym, nie zapisem znaczenia.

Kompozycja a rozmiar dywanu

Dopasowanie wzoru do formatu

Format	Sensowna kompozycja
Do 120 × 170 cm	Wzór drobny albo pojedynczy motyw; medalion będzie zbyt ciasny
160 × 230 cm	Medalion z prostą bordiurą albo wzór powtarzalny
200 × 290 cm	Pełna kompozycja z medalionem i rozbudowaną bordiurą
Powyżej 240 × 340 cm	Kompozycja wielopolowa albo duży medalion z narożnikami

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza motyw mihrab w dywanie?

To łuk nawiązujący do niszy modlitewnej w meczecie. Występuje w dywanach modlitewnych, zwykle niewielkich, a wzór jest kierunkowy: ma wyraźną górę i dół.

Czy boteh to to samo co paisley?

Tak. To motyw kropli z zagiętym czubkiem, który w dziewiętnastym wieku trafił do szkockiego miasta Paisley i stamtąd wzięła się jego europejska nazwa.

Co to jest abrasz?

Poziome pasy o nieco innym natężeniu koloru, powstające przy barwieniu naturalnym wskutek zmiany partii przędzy lub kąpieli barwiącej. W dywanach ręcznych uchodzi za znak autentyczności.